Göz nasıl çalışır?
Görme, ışığın gözün önündeki saydam katmanlardan geçip arka duvardaki sinir tabakasına odaklanmasıyla başlar. Işık önce gözyaşı filminden ve korneadan geçer, ön kamaradaki berrak sıvıyı aşar, irisin ortasındaki pupilden (göz bebeği) içeri girer ve göz merceği olan lens tarafından ince ayarı yapılarak jel kıvamındaki vitreusun içinden retinaya ulaşır. Retinadaki fotoreseptör hücreler ışığı elektrik sinyaline çevirir; bu sinyaller optik sinirle beynin arka bölümündeki görme merkezine taşınır ve görüntü orada anlamlandırılır.
Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun görmeyi etkileyebilir. Bulanık görmenin nedeni bazen bir kırma kusuru, bazen lensin bulanıklaşması, bazen de retina ya da optik sinirle ilgili bir hastalıktır. Belirtiler birbirine benzeyebildiği için kesin ayrım ancak ayrıntılı bir göz muayenesiyle yapılabilir. Aşağıda gözün her bölümünü, görevini ve o bölgede sık görülen sorunları bulabilirsiniz.
Gözün bölümleri ve görülen hastalıklar
Göz kapakları
Göz kapakları gözü dış etkenlerden, tozdan ve aşırı ışıktan korur. Her göz kırpışında gözyaşını göz yüzeyine yayar ve kapak kenarındaki yağ bezleri gözyaşının çabuk buharlaşmasını önleyen yağ tabakasını üretir.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: kapak düşüklüğü (pitoz), kapak kenarı iltihabı (blefarit), arpacık ve şalazyon, kapağın içe ya da dışa dönmesi (entropiyon, ektropiyon), yaşla gelişen kapak sarkması ve kapak tümörleri. Bu sorunların cerrahi tedavisi okuloplasti başlığı altında ele alınır.
Konjonktiva ve gözyaşı filmi
Konjonktiva, göz kapaklarının iç yüzünü ve göz akını (sklera) örten ince, saydam bir zardır. Gözyaşı filmiyle birlikte göz yüzeyini nemli, kaygan ve mikroplara karşı korunaklı tutar. Gözyaşı filmi yağ, su ve müsin (mukus) katmanlarından oluşur.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: göz kuruluğu, alerjik ve enfeksiyöz konjonktivit (göz nezlesi), göz kızarıklığı, konjonktiva altı kanama, pinguekula ve pterjium (göze et gelmesi). Uzun ekran kullanımı göz kuruluğu yakınmalarını belirgin biçimde artırabilir.
Kornea
Kornea, gözün en önündeki saydam ve damarsız kubbedir. Gözün toplam kırma gücünün yaklaşık üçte ikisini tek başına sağlar; bu yüzden yüzeyindeki küçük bir düzensizlik bile görüntünün netliğini bozabilir.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: keratokonus (korneanın incelip sivrileşmesi), astigmatizma, kornea enfeksiyonları ve ülserleri, kornea distrofileri ve yaralanmalar. Lens kullanımına bağlı sorunlar da çoğunlukla korneayı etkiler. İleri vakalarda kornea nakli gerekebilir.
Ön kamara ve göz içi sıvısı
Ön kamara, kornea ile iris arasındaki, aköz hümör adı verilen berrak sıvıyla dolu boşluktur. Bu sıvı korneayı ve lensi besler, kornea ile irisin birleştiği açıdaki süzgeç sistemi (trabeküler ağ) aracılığıyla gözden süzülür. Üretim ile boşaltım arasındaki denge göz içi basıncını belirler.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: sıvının yeterince boşalamaması sonucu göz tansiyonu yükselmesi ve glokom, dar açılı gözlerde ani açı kapanması krizi, iltihap hücrelerinin biriktiği ön üveit ve travma sonrası kanama (hifema).
Şiddetli göz ağrısı, kızarıklık, ışıklar etrafında halka görme ve bulantı birlikte başladıysa bu açı kapanması krizi olabilir; beklemeden göz acile başvurun.
İris ve pupil
İris gözün renkli bölümüdür; içindeki kaslar göz bebeğini (pupil) daraltıp genişleterek göze giren ışık miktarını bir fotoğraf makinesinin diyaframı gibi ayarlar. Göz rengini iristeki pigment miktarı belirler.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: iris iltihabı (iritis, ön üveit), iki göz bebeği arasında büyüklük farkı (anizokori), ışığa tepkide bozulma, iris benleri (nevüs) ve nadiren iris tümörleri. Yeni ortaya çıkan pupil farkı sinir sistemiyle ilgili bir sorunun işareti olabilir.
Siliyer cisim
Siliyer cisim irisin hemen arkasında, lensin çevresinde halka şeklinde uzanan yapıdır. Göz içi sıvısını üretir ve içindeki kas, lensi tutan ince lifler (zonüller) aracılığıyla lensin şeklini değiştirerek yakına odaklanmayı (akomodasyon) sağlar.
Bu bölgeyle ilgili sorunlar: göz içi basıncı dengesindeki bozukluklar (glokom tedavisinde sıvı üretimini azaltan ilaçlar bu yapıya etki eder), ara ve ön üveit, yakın odaklanma güçlüğü. Kırk yaştan sonra yakını görmenin zorlaşması (presbiyopi) ise büyük ölçüde lensin esnekliğini yitirmesiyle ilgilidir.
Lens (göz merceği)
Lens, iris ve pupilin arkasında duran saydam, esnek bir mercektir. Şeklini değiştirerek uzağa ve yakına bakarken görüntünün retinaya net düşmesini sağlar.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: lensin saydamlığını yitirmesi olan katarakt (bulanık, soluk görme, gece kamaşma), yaşla esnekliğin azalmasına bağlı presbiyopi ve nadiren lensin yerinden oynaması. Katarakt ameliyatında bulanık lens alınır, yerine kalıcı bir yapay göz içi mercek yerleştirilir.
Vitreus (camsı cisim)
Vitreus, lens ile retina arasındaki boşluğu dolduran berrak, jel kıvamında bir maddedir ve göz hacminin büyük bölümünü oluşturur. Gözün şeklini korur ve ışığın retinaya engelsiz ulaşmasını sağlar.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: yaşla jelin sıvılaşmasına bağlı uçuşan siyah noktalar ve örümcek ağı görüntüleri, arka vitreus dekolmanı, vitreus içine kanama ve vitreusun retinayı çekmesi.
Uçuşan cisimlerin sayısında ani artış, ışık çakmaları ya da görme alanında perde inmesi retina yırtığının belirtisi olabilir; aynı gün göz doktoruna başvurun.
Retina (ağ tabaka)
Retina, gözün iç arka duvarını kaplayan ince sinir tabakasıdır. İçindeki çubuk hücreler loş ışıkta görmeyi, koni hücreler ise renkli ve ayrıntılı görmeyi sağlar; ışığı sinyale çevirip optik sinire iletir. Hemen dışındaki damardan zengin koroid tabakası retinayı besler.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: retina yırtığı ve dekolmanı, diyabetik retinopati, retina damar tıkanıklıkları, hipertansif retinopati ve kalıtsal retina hastalıkları. Diyabeti olan herkesin, şikâyeti olmasa bile düzenli göz dibi muayenesi yaptırması önerilir.
Görme alanının bir bölümüne perde ya da gölge inmesi retina dekolmanı belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir.
Makula (sarı nokta)
Makula, retinanın merkezindeki küçük ve koni hücrelerinden çok zengin bölgedir. Okuma, yüz tanıma ve ince ayrıntıları görme gibi keskin merkezi görme bu bölgeye, özellikle merkezindeki fovea çukurcuğuna bağlıdır.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: yaşa bağlı makula dejenerasyonu (sarı nokta hastalığı), diyabetik makula ödemi, makula deliği ve makula üzerinde zar oluşumu (epiretinal membran). Düz çizgilerin dalgalı ya da kırık görünmesi tipik bir uyarı işaretidir.
Merkezde ani bulanıklık, karartı veya çizgilerde ani çarpılma fark ederseniz beklemeden göz doktoruna başvurun.
Optik sinir ve optik disk
Optik sinir, retinadan gelen görme sinyallerini beyne taşıyan, yaklaşık bir milyon sinir lifinden oluşan kablodur. Sinirin gözden çıktığı nokta optik disk olarak adlandırılır; burada ışığa duyarlı hücre bulunmadığı için her gözde küçük bir kör nokta vardır.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: sinir liflerinin sessizce kaybedildiği glokom, optik sinir iltihabı (optik nörit), damarsal nedenli iskemik optik nöropati ve kafa içi basınç artışına bağlı optik disk ödemi. Glokomda kaybedilen görme geri kazanılamadığından erken tanı belirleyicidir.
Dış göz kasları
Her gözü dört düz (rektus) ve iki eğik (oblik) olmak üzere altı kas hareket ettirir. Bu kasların iki gözde uyum içinde çalışması, iki gözün aynı noktaya bakmasını ve beynin tek, derinlikli bir görüntü oluşturmasını sağlar. Şekilde üst ve alt düz kaslar görülmektedir.
Bu bölgede sık görülen sorunlar: çocukluk ve erişkin şaşılığı, göz tembelliği ile birlikte görülen kayma, sinir felçlerine bağlı çift görme ve tiroid göz hastalığında kas kalınlaşması. Çocuklarda şaşılığın erken tedavisi görme gelişimi açısından önemlidir.
Hangi belirti hangi bölümle ilişkili olabilir?
Aşağıdaki tablo yalnızca genel bir yön gösterir; aynı belirti farklı yapılardan kaynaklanabilir.
| Kum batması, yanma, sulanma | Gözyaşı filmi ve konjonktiva (göz kuruluğu, blefarit) |
| Yavaş yavaş artan bulanıklık, gece kamaşma | Lens (katarakt) veya kornea |
| Çizgilerin dalgalı görünmesi | Makula |
| Işık çakması, uçuşan cisimlerde artış | Vitreus ve retina |
| Fark edilmeden daralan görme alanı | Optik sinir (glokom) |
| Çift görme, gözlerde kayma | Dış göz kasları veya sinirleri |
| Kapakta düşme, şişlik | Göz kapakları |
Göz muayenesinde bu yapılar nasıl incelenir?
Kapsamlı bir göz muayenesinde görme keskinliği ve gözlük derecesi ölçülür, biyomikroskopla kapaklar, konjonktiva, kornea, ön kamara, iris ve lens büyütülerek incelenir. Göz tansiyonu ölçülür; gerektiğinde göz bebeği damlayla büyütülerek vitreus, retina, makula ve optik disk değerlendirilir. Makula ve optik sinirdeki ince değişiklikler için optik koherens tomografi (OCT), glokom takibi için görme alanı testi kullanılabilir. Ne sıklıkla muayene olmanız gerektiğini göz muayenesi ne zaman aracıyla öğrenebilir, diğer ücretsiz araçlara göz testleri sayfasından ulaşabilirsiniz.
Evde yapılan testler ve bu harita, belirtilerinizi anlamanıza yardımcı olur ama muayenenin yerini tutmaz. Özellikle glokom ve diyabetik retinopati gibi hastalıklar uzun süre belirti vermeden ilerleyebildiği için düzenli kontroller önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Göz hangi bölümlerden oluşur?
Göz; önde göz kapakları, konjonktiva, kornea, ön kamara, iris ve pupil, lens ve siliyer cisim; arkada ise vitreus, retina, makula ve optik sinirden oluşur. Gözü dışarıdan altı dış göz kası hareket ettirir.
Gözün hangi bölümü görmeyi sağlar?
Işığı algılayan bölüm retinadır. Kornea ve lens ışığı retinaya odaklar, retina ışığı sinyale çevirir ve optik sinir bu sinyalleri beyne taşır. Görme bu zincirin birlikte çalışmasıyla oluşur.
Katarakt gözün neresinde olur?
Katarakt, iris ve pupilin arkasında yer alan göz merceğinin (lens) saydamlığını yitirmesidir. Tedavisi bulanık lensin ameliyatla alınıp yerine yapay göz içi mercek yerleştirilmesidir.
Glokom gözün hangi bölümünü etkiler?
Glokom optik sinirde ilerleyici hasara yol açan bir hastalıktır. En önemli risk etkeni, ön kamaradaki göz içi sıvısının yeterince boşalamamasına bağlı yüksek göz içi basıncıdır.
Sarı nokta (makula) nedir?
Makula, retinanın merkezindeki ve keskin merkezi görmeyi sağlayan küçük bölgedir. Yaşa bağlı makula dejenerasyonu halk arasında sarı nokta hastalığı olarak bilinir ve okuma, yüz tanıma gibi işleri zorlaştırabilir.
Gözde perde inmesi ne zaman acildir?
Görme alanına perde ya da gölge inmesi, özellikle ışık çakmaları ve uçuşan cisimlerde ani artışla birlikteyse retina yırtığı veya dekolmanı belirtisi olabilir. Bu durumda beklemeden aynı gün göz acile başvurulmalıdır.